Sint-Jan int Sant
nu herdenkingssite in Mulheim
Oudste Christelijk bedehuis van het Maasland
De Sint-Janskapel van Mulheim behoorde tot de oudste christelijke bedehuizen van het Maasland. Volgens de overlevering werd zij gebouwd op Romeinse grondvesten, mogelijk die van een tempel. De kapel maakte deel uit van het domein van Sint-Willibrordus en wordt reeds vermeld in het zogenoemde testament van Willibrordus uit 726, waarin deze zijn bezittingen in Taxandrië schenkt aan de abdij van Echternach.
Naast de kapel bevond zich de Sint-Jansbron. Volgens de traditie werden hier de eerste christenen uit het Maasland gedoopt. Daardoor groeide de plek uit tot een belangrijk religieus centrum. Sint-Jan int Sant zou zelfs het oudste christelijke bedehuis van de streek zijn geweest. In latere tijden werd het echter een ondergeschikte kapel van de moederparochie Eisden.
Het christelijke begin van de noordelijke Maasvallei hangt nauw samen met de missionering door Willibrord (658-739). Benamingen in het tiendenboek van Eisden wijzen erop dat Mulheim lange tijd het centrum van de oorspronkelijke parochie vormde. Het historische parochiale zwaartepunt lag dus hier.
De kapel in de Franse periode
Tijdens de Franse periode werden de kapel en haar gronden in 1797 verkocht. In 1806 werden de geschillen rond het betwiste heidegebied van Mulheim geregeld door een verdeling waarbij de plaats van de kapel aan Eisden werd toegewezen. De parochie kreeg daarbij ook het recht om over de inboedel en de afbraakmaterialen te beschikken. Enkele voorwerpen uit de kapel bleven bewaard, waaronder een beeld van het hoofd van Johannes de Doper en een aanbiddingsretabel, die in de kerk van Eisden terechtkwamen.
Opgraving resten
De kapel verdween uiteindelijk bij de aanleg van de Zuid-Willemsvaart tussen 1822 en 1826. In 1867 voerde de priester-historicus J. Habets er opgravingen uit, waarbij de resten van het gebouw werden blootgelegd. Bij de verbreding van het kanaal in de jaren dertig van de twintigste eeuw verdwenen de overblijfselen definitief.
Uit de opgravingen bleek dat het gebouw goed georiënteerd was, met het koor naar het oosten gericht. De breedte bedroeg ongeveer 10,30 meter en de achterzijde lag gedeeltelijk onder de latere kanaaldijk. Vermoedelijk was de kapel voorzien van een portiek en bedroeg de lengte tot aan het koor ongeveer 12 meter. Het koor zelf bestond uit een absis van circa 3,50 meter lang en 5 meter breed.
De kapel was driebeukig, waarbij de beuken door vier pijlers van elkaar waren gescheiden. Mogelijk was het gebouw oorspronkelijk nog langer, maar een deel ervan lag bij de opgraving reeds onder de Zuid-Willemsvaart. Tegen de zuidgevel stond een rechthoekig bijgebouw van latere datum, waarschijnlijk een sacristie.
Het koor leek het oudste gedeelte van het gebouw te zijn en was opgetrokken uit kleine, regelmatig gevormde tufsteenblokken. Het schip daarentegen bestond uit bouwmateriaal van uiteenlopende herkomst: keien, breuksteen, tufsteen uit Maastricht, fragmenten van Romeinse dakpannen en stenen uit de Eifel. Op basis hiervan wordt het geheel doorgaans in de 11de of 12de eeuw gedateerd.
In de nabijheid van de absis werden verschillende georiënteerde graven aangetroffen, wat wijst op een christelijke begraafplaats rond de kapel. Er werden geen sporen van heidense begravingen gevonden. Wel trof men er Romeinse resten aan, waaronder tegels en hypocaustumschijven, wat de aanwezigheid van een oudere Romeinse nederzetting in de omgeving bevestigt.
Devotie en volksgebruik
De Sint-Janskapel was bovendien het doel van plaatselijke devoties en volksgebruiken. Pastoor Duchateau noteerde hierover in een register van Eisden dat bedevaarders uit de Kempen op de zandbergen het zogenoemde hazenkoren verzamelden – lange, stijve, witte strootjes. Daarmee streken zij langs de kin en baard van het Sint-Jansbeeld. De strootjes werden vervolgens op de hoed gedragen en bij thuiskomst aan het vee gegeven, vermoedelijk als bescherming of zegen.
Site Sint-Jan int Sant
De herinnering aan deze historische plaats bleef ook na het verdwijnen van de kapel levend. Op 23 juni 1990 richtte de Geschied- en Heemkundige Kring De Vreedsel op deze plek een herdenkingssite op, in de buurt van de oorspronkelijke locatie van de Sint-Janskapel. Met medewerking van de stedelijke bouwvakschool werden de funderingen van het gebouw op ware grootte gemetseld en werd een gedenksteen geplaatst. In 2000 kreeg hier ook de gerestaureerde “Verkeerde Lievenheer” uit Mulheim een plaats.